Thứ Bảy, 25 tháng 7, 2009

Makhmalbaf – chân dung một gia đình làm phim

Điện ảnh Iran được coi là một trong những nền điện ảnh đáng chú ý nhất của thế giới trong vòng hai chục năm trở lại đây. Một trong những cái tên được nhắc đến nhiều nhất chính là Makhmalbaf mà ở phía sau nó là một gia đình mà tất cả các thành viên đều tham gia làm phim.


Gia đình M.

Nền móng của người cha

Người đứng đầu gia đình Makhmalbaf (viết tắt M.) là Mohsen M. sinh năm 1957 được biết đến lần đầu tiên vào năm 1994 khi ông tham gia LHP Cannes với hai tác phẩm, một trong hai phim là A Time of Love (Thời của yêu) – bộ phim sau đó đã được mời dự nhiều LHP quan trọng khác của thế giới. Phim gồm ba câu chuyện với cùng nhân vật nhưng các mối quan hệ tình cảm ở từng câu chuyện bị hoán đổi. Khi giải thích tư tưởng của bộ phim, ông lấy giả thiết về cách nhìn một hiện tượng là một người Việt Nam bị giết chết bởi một lính Mỹ. „Nếu bạn nghe tin tức này bạn sẽ nghĩ đó là một tin chính trị và khi làm phim về sự kiện này, kết quả là một bộ phim mang tính chính trị. Tuy nhiên, nếu bạn nhìn cuộc chiến giữa Việt Nam và Mỹ là định mệnh và sự tham gia của người lính Mỹ là do trời đất sắp đặt vì anh ấy đến tuổi đi lính, tin tức này sẽ không còn mang tính chính trị nữa và bộ phim làm về nó có lẽ sẽ mang tính triết học. Bởi trọng tâm vấn đề là sự sắp đặt trước, tính định mệnh của cuộc chiến và tuổi tác của người lính. Nếu người Việt bị giết kia sinh ra ở Mỹ và tham gia quân đội, còn người lính Mỹ kia sinh ra ở Việt Nam, chẳng phải vai trò kẻ giết người và nạn nhân sẽ bị hoán đổi hay sao?“ – ông đặt vấn đề.

Cảnh trong A Time of Love

Tính triết học và tranh đấu tiếp tục được thể hiện trong A Moment of Innocence (Một khoảnh khắc của sự vô tội) – bộ phim giành giải Đặc biệt của Ban giám khảo LHP Locarno 1996, khi Mohsen mang chính cuộc đời cách mạng thời trẻ của mình vào điện ảnh. Với thủ pháp phim trong phim, ông đã nêu bật được sự khác biệt thế hệ và những day dứt của một thời tuổi trẻ bạo lực thông qua sự mâu thuẫn giữa nhân vật Mohsen đạo diễn và diễn viên đóng Mohsen thời trai trẻ, để từ đó đàm đạo triết lý về tính chiến đấu và hòa giải.

Ngay trước khi cuộc khủng bố ngày 11 tháng 9 năm 2001 diễn ra và châm ngòi cho cuộc chiến chống lại quân Taliban tại Afghanistan, Mohsen mang đến Cannes bộ phim Kandahar tranh giải Cành Cọ Vàng. Phim kể về cuộc trở về thành phố Kandahar của một nữ nhà báo trẻ đang sống tị nạn tại Canada để cứu giúp em gái cô đang mắc nạn tại đây khỏi chế độ độc tài Taliban. Bộ phim được chú ý bởi gần thời điểm phim ra mắt, quân Taliban vừa cho nổ tung hai bức tượng Phật cổ lớn nhất thế giới khắc trên núi đá ở thung lũng Bamiyan gây bất bình trên toàn thế giới. Những hình ảnh về cuộc sống của người dân Afghanistan, đặc biệt là phụ nữ, dưới ách thống trị của quân Taliban như là những bằng chứng sống mang tính chất dự báo về một cuộc chiến xảy ra sau đó và còn kéo dài dai dẳng đến tận hôm nay.

Cảnh trong Kandahar

Không chỉ là một nhà làm phim, Mohsen còn là một nhà văn với những tác phẩm gây dư luận trong và ngoài nước. Việc làm phim không giới hạn ông ở trong biên giới quê hương mà giúp ông khám phá các vùng đất hàng xóm như Pakistan, Afghanistan, Thổ Nhĩ Kỳ, hay xa hơn là Ấn Độ và Tajikistan, đôi khi chính vì sự bó buộc của chế độ kiểm duyệt khắt khe tại Iran. Ông từng tuyên bố rằng luôn luôn muốn sống ở quê hương, nhưng nếu việc sống tại đó đồng nghĩa với việc không làm phim, thì ông lựa chọn việc làm phim. Ông quan niệm việc làm phim cũng có thể hàn gắn vết thương của nhân loại, và từng kêu gọi đồng nghiệp trên thế giới thành một đội ngũ “Các nhà làm phim không biên giới” mà ở đó các nhà làm phim phương Đông với cái nhìn của mình sẽ làm phim về phương Tây và ngược lại. Nền móng của ý tưởng này chính là quan điểm triết học hoán đổi của ông.

Theo chân người cha làm phim từ khi còn rất nhỏ, những đứa trẻ trong gia đình Makhmalbaf lớn lên trên trường quay và học hỏi về điện ảnh và cuộc sống chính từ những trải nghiệm ở các đoàn phim.

Hai chị em gái

Cô con gái lớn Samira M. sinh năm 1980 đi vào lịch sử điện ảnh thế giới khi là đạo diễn trẻ nhất tham dự mục Un Certain Regard (Một góc nhìn) của LHP Cannes 1998 ở tuổi 18 với bộ phim đầu tay The Apple (Trái táo). Tuy không giành được giải thưởng, nhưng câu chuyện xúc động của hai bé gái bị người cha nhốt trong nhà suốt 11 năm đã gây tiếng vang lớn và phim được mời tham dự trên 100 LHP toàn thế giới. Hai năm sau đó, Samira quay trở lại Cannes tranh giải Cành Cọ Vàng với tác phẩm The Blackboard (Bảng đen) – bộ phim chính thức đưa Samira vào hàng ngũ những tên tuổi lớn nhất của điện ảnh đương đại khi giành giải thưởng của Ban giám khảo.

Cảnh trong The Blackboard

Câu chuyện về một nhóm giáo viên người Kurd di cư trên vùng biên giới giữa Iraq và Iran, trên vai đeo tấm bảng đen trĩu nặng chỉ với một mục đích duy nhất: đem cái chữ đến cho người đang di tản khỏi vùng Halabcheh (Iraq) bị đánh bom. Bất kể đó là một nhóm trẻ em đi cõng hàng thuê, hay một nhóm người già tìm về đất mẹ để yên nghỉ, họ đều là đối tượng của lớp học di động. Câu chuyện giản dị của bộ phim mang đến một cái nhìn đậm tính nhân văn và khơi gợi suy nghĩ về giá trị của giáo dục, trên hết, nó chứng tỏ sự mẫn cảm đầy tinh tế của Samira trước những vấn đề của cuộc sống với một ngôn ngữ điện ảnh giàu tính biểu tượng. Bảng đen trên lưng các nhà giáo trên con đường giáo dục gợi liên tưởng đến quá trình đeo thập tự của đức Chúa đến nơi hành quyết. Nỗi gian nguy và khổ đau trên hai con đường ấy tuy khác nhau về biểu hiện, nhưng đều mang cùng một bản chất của việc phụng sự đức tin.

Sau tiếng vang tại Cannes của cha và chị gái, Hana M. sinh năm 1987 tiếp bước truyền thống gia đình khi làm phim tài liệu The Joy of Madness (Niềm vui của sự điên rồ) về quá trình làm phim thứ ba Five in the Afternoon (5 giờ chiều) của chị gái Samira. Niềm vui của sự điên rồ được giới thiệu tại LHP Venice năm 2003 và sau đó giành ba giải thưởng quốc tế. Nhưng phải đến Buddha Collapsed Out of Shame (Phật đổ sụp vì ngượng) - phim truyện đầu tay của Hana tranh giải tại LHP San Sebastian năm 2007 khi cô vừa tròn 19 tuổi, Hana mới chính thức gây chú ý thế giới. Phật đổ sụp vì ngượng đã giành giải đặc biệt của Ban giám khảo tại San Sebastian và sau đó đến LHP Berlin nơi bộ phim được trao giải thưởng Hòa bình.

Cảnh trong Buddha Collapsed Out of Shame

Người xem theo chân một cô bé sáu tuổi người Afghanistan tha thiết mong được đi học. Cô sống với mẹ và em nhỏ trong một hốc đá ở vùng núi nơi có hai tượng Phật bị đánh phá bởi Taliban hồi năm 2001. Để được nhận vào học, cô bé phải mua tập vở và bút. Người xem dõi theo bước đường gập ghềnh của cô bé tìm mọi cách để kiếm đủ tiền mua dụng cụ học tập với một tinh thần cầu tiến và ý chí sắt đá. Khóc cùng cô khi một nửa trong số bốn quả trứng cô mang ra chợ bán vô tình bị người qua đường làm vỡ, cười cảm phục cô bởi máu “kinh doanh” đổi chác để từ hai quả trứng còn lại cô có thể mua được một cuốn vở. Không có bút, cô đành giấu mẹ lấy thỏi son của bà làm dụng cụ để viết chữ. Để rồi trong lớp học sau đó, một cảm xúc lẫn lộn dâng lên trong lòng người xem giữa vang vang tiếng cười giòn tan của trẻ nhỏ khi thay vì tập viết, các cô bé khúc khích trét son cho nhau. Nhưng sự khó khăn không dừng ở đó, trên đường đi học về, cô bé còn bị các cậu bé chơi trò chiến tranh chặn đường bắt làm tù binh. Những trò chơi của trẻ con là tấm gương phản chiếu thế giới bạo lực và nhân sinh quan của người lớn. Nỗi ấm ức nghẹn ngào dâng lên không thoát được trong từng khuôn hình khi ám ảnh chiến tranh vẫn lẩn quất đâu đây và chính trẻ em là những nạn nhân đầu tiên và phải chịu thiệt thòi dai dẳng.

Không chỉ làm phim, có một thời gian gia đình Makhmalbaf còn tổ chức giảng dạy cách làm phim trong vài năm. Những kinh nghiệm và quan niệm làm phim của họ không chỉ thú vị trong khuôn khổ điện ảnh Iran, mà còn mang tính quốc tế.

Quan niệm làm phim

Khi có người quan tâm điện ảnh viết thư hỏi rằng liệu có cần học qua trường lớp về điện ảnh trước khi bắt tay làm một bộ phim hay không, gia đình Makhmalbaf đã trả lời như sau: Nếu để chọn lựa giữa việc học làm phim ở trường và việc cầm máy quay phim kỹ thuật số lên để làm phim, họ sẽ chọn cái sau. Bởi vì cầm máy quay lên tự làm phim sẽ nhanh hơn, đơn giản hơn và nếu bạn có năng khiếu thì nó sẽ được thể hiện ra sớm hơn. Các trường dạy làm phim thường giúp bạn có thêm kiến thức nói chung về điện ảnh nhưng ít chú ý đến việc phát triển tài năng của bạn. Nếu bạn có cơ hội học ở một trường dạy làm phim, bạn sẽ có được kiến thức cần thiết về những bước cơ bản của việc làm một bộ phim. Tuy nhiên máy quay phim kỹ thuật số đã biến chuyện làm phim thành một trò đơn giản. Mỗi ngày qua, kỹ thuật làm phim ngày càng ít quan trọng đi và ngược lại, khả năng sáng tạo nghệ thuật của bạn bị đòi hỏi cao hơn. Điều bạn cần làm là tìm kiếm, phát hiện ra và khai triển một cái nhìn vừa mới vừa sâu có thể truyền đạt được nỗi khổ đau và mơ ước của con người. Chỉ bằng cách này, những niềm đau và ước vọng của bạn mới có thể được chia sẻ bởi tất cả những người khác. Làm tốt nghĩa là làm một cách đam mê và toàn ý.

Gia đình M.

Lấy ý tưởng từ tổ chức từ thiện “Bác sĩ không biên giới”, gia đình Makhmalbaf cổ súy cho một thứ điện ảnh quốc tế, không mang giới hạn địa lý. Lý do họ đưa ra mang tính lịch sử: anh em nhà Lumière đã phát minh ra điện ảnh nhưng nó không chỉ dừng lại ở Pháp mà nay đã mang tính toàn cầu. Đồng thời lý do này cũng mang tính chất thời sự: dù có hơn 200 quốc gia và lãnh thổ, hàng ngàn ngôn ngữ và nền văn hóa trên thế giới, thế nhưng 90% của điện ảnh thế giới bị thống trị bởi Hollywood. Thứ điện ảnh tài liệu vốn giúp chúng ta ở đầu này thế giới có thể hiểu cuộc sống và tâm sự của người dân ở đầu kia thế giới hiện đang bị ảnh hưởng sâu sắc bởi sự lấn át này. Nhiều miền đất và nền văn hóa bị lãng quên, chúng ta không còn có cơ hội để được tìm hiểu và chia sẻ bởi chúng không được lên hình. Ở một góc độ khác, tính “không biên giới” còn giúp nhà làm phim vượt qua kiểm duyệt ở nước họ, cũng như giúp cho cách nhìn của nhà làm phim khi được hoán đổi vị trí sẽ phong phú hơn.

Trên thực tế, gia đình Makhmalbaf đã bôn ba khá nhiều nơi ngoài đất nước Iran yêu quý của họ khi rong ruổi đến những miền đất làm nền cho những câu chuyện mà họ muốn kể bằng hình ảnh. Gặp những khó khăn khi làm phim trong nước lúc vì bị cấm làm phim, lúc bị kiểm duyệt nội dung, họ vẫn tiếp tục niềm đam mê của mình bằng cách tìm nơi đất lành chim đậu cho những khám phá và sáng tạo của cá nhân nhưng mang thông điệp của nhân loại. Có lẽ đó là bí quyết thành công của gia đình làm phim nổi tiếng thế giới này.


(Bài đã đăng trên Sài Gòn Tiếp Thị. Bài ở đây đầy đủ hơn.)

9 nhận xét:

  1. Bo phim thich nhat cua Mohsen Makhmalbaf là Gabbeh. Phim cua ong ny rat Iran song lai khac voi nhiue bo phim Iran khac. Luon sac so, giau tinh an du...moi phim giong nhu mot tro choi phieu luu, day tinh than thoai day tinh triet ly nha sinh. Minh rat ham mo dien anh Iran. Khao khat duoc ke nhung cau chuyen nho ma dep de, nhung Thay giao bao...o nuoc minh kho lam...

    Trả lờiXóa
  2. Vài bữa ngta sẽ vinh danh chú Ba và anh Nê cho coi, anh lăng xê họ sớm đi để sao này không kịp mà còn bị mang tiếng "bắt quàng làm họ"

    Trả lờiXóa
  3. pics are just BEAUTIFUL. i will find the film and watch these. Wrtie in E so i do not have to bo dau .Hahahaha

    Trả lờiXóa
  4. @Cậu ấm: Điện ảnh Iran đúng là đầy khám phá. Chỉ tiếc ở nước mình ai cũng "thinh bịch" nên ai cũng nói: "khó lắm, khó lắm, không dễ đâu", thầy giáo bạn còn nói thế, bạn có nghĩ khác đi không?

    @HTV8: Ghi nhớ lời dặn dò của em.

    @Lún: Yes, please find out the Iranian film section at your next library. You'll be fascinated and can bỏ dấu again. :))

    Trả lờiXóa
  5. Phim "Trái táo" thật khủng khiếp (hay). Không bao giờ nghĩ đó là tác phẩm của một cô gái ở độ tuổi trẻ như thế.

    Trả lờiXóa
  6. @anh VMC: Vâng ạ. Anh có thể tìm xem "Phật sụp đổ vì ngượng" nữa. Cô em gái Hana làm phim cũng tuyệt vời lắm anh ạ.

    Trả lờiXóa
  7. it's kinda amazing what they iranian filmakers did.
    I'm very impressed!
    HA.
    (in office, cannot "bo dau" either).

    Trả lờiXóa
  8. Ấn Độ với Iran là 2 quốc gia mà vị thế phụ nữ nói chung còn rất thấp. Vậy mà những người phụ nữ Ấn độ và Iran mình gặp ở bên này, toàn là những người đáo để, có phần aggressive, và rất máu/ và cũng có năng lực cầm đầu người khác. Mình có xem một loạt phim ngắn của mấy sinh viên nữ Iran chiếu trong triển lãm của trường, thấy ấn tượng.

    Trả lờiXóa
  9. @HA: Indeed.
    @aristotle: Vâng, phụ nữ Iran rất ấn tượng, ít nhất là những người tui quen. Người Ấn Độ thì không hiểu sao rất khó gần và không được lịch thiệp cho lắm.

    Trả lờiXóa