Thứ Bảy, 10 tháng 10, 2009

Hội chứng Herta Müller

Hôm nay tôi bị hội chứng về bà này, đọc những thông tin về bà, bài phỏng vấn bà trả lời báo Süddeutsche Zeitung sau khi được tin giải thưởng Nobel văn học, và dịch một đoạn văn từ tiểu thuyết Atemschaukel (Rung rinh hơi thở) mới nhất của bà. Phải nói là kinh khủng. Văn bà là thứ khó dịch nhất trước nay đối với tôi bởi sự chơi chữ tinh quái cũng như kiểu lạm dụng từ ở ngôi thứ ba trung tính (es, das, man) - của bà.

Lang thang qua nhà chị So, thấy bác Đông A dịch bài thơ sau (được cho là của Herta Müller, nhưng tôi không rõ), thấy có vài chỗ bác dịch còn lấn cấn, nên dù khá mệt rồi, tôi vẫn cố gắng dịch lại bài này tặng chị So, có thể không hay bằng, nhưng hy vọng sát nghĩa hơn:

Kalte Bügeleisen

Ein kleiner grauer Mann geht am Parkrand. Oben in den Bäumen.
Der kleine graue Mann hat zwei harte Schuhe wie zwei kalte Bügeleisen an.
Der kleine graue Mann führt einen faulen Rock, einen leeren Hund und zwei Flaschen Milch spazieren.
Der kleine graue Mann bleibt stehen zwischen den hohen Bäumen. Er horcht.
Der Wind treibt seine Schädeldecke auf.
Der Wind treibt seine Schädeldecke zu.
Der Wind treibt seine Schädeldecke auf und zu.

- Herta Müller -

Bàn là lạnh

Một người đàn ông đầu bạc thấp bé đi ven công viên. Trên cao trong những tán cây.
Người đàn ông đầu bạc thấp bé mang đôi giày cứng như hai chiếc bàn là lạnh.
Người đàn ông đầu bạc thấp bé dắt một áo khoác nhàu, một con chó rỗng và hai chai sữa.
Người đàn ông đầu bạc thấp bé đứng lại giữa những cây cao. Ông nghe.
Gió xua hộp sọ ông mở ra.
Gió xua hộp sọ ông đóng vào.
Gió xua hộp sọ ông mở ra đóng vào.

marcus dịch (c)
Chú thích (15.10.09): trong bản dịch đầu tiên ở ba câu cuối tôi dùng chữ mái đầu cho Schädeldecke. Nay xin sửa lại thành hộp sọ theo gợi ý của Nguyễn Danh Quý.

Đối chiếu bản dịch của bác Đông A tại đây

16 nhận xét:

  1. wow. Một chữ mà dich ra thành 2 nghĩa khác hẳn nhau à. Bàn là vs Cùm. very interesting ! thích chữ " con chó rỗng" ( nghe hình tượng lắm lắm)của M hơn là " con chó xác xơ" ( nghe bình thường). Agian, một chữ là "rỗng" ( empty) , một chữ "xác xơ" ( grunge? ). Rỗng và xác xơ khác nhau hoàn toàn nha.Lún ưa vụ language lắm à nha.

    Trả lờiXóa
  2. just check the dic. xác xơ = destitute and ragged
    rỗng= empty.
    Không biết bên tiếng Đức thế nào. So interesting !

    Trả lờiXóa
  3. Cảm ơn bạn Marcus (chắc lại có một ấm trà bay sang Hamburg quá :)) nhưng theo mình bản dịch của bác Đông A có vẻ chính xác về cảm giác hơn, nhất là 3 câu cuối (chữ lùa-lên/xuống/lên xuống nghe đúng với tình trạng (...tự kiểm duyệt!) hơn là chữ xua-mở ra/đóng vào/mở ra đóng vào)
    Mà ngộ ha, tiếng Đức với tiếng Anh giống nhau ở trường hợp chữ "sắt" và "bàn là" à?? Mình thấy nếu chỉ là nghĩa là "sắt" thì chữ "cùm" của bác Đông A hơi lộ liễu, nhưng chữ "bàn là" thì lại hơi ...têu tếu, không hợp lắm với không khí của bài thơ, sao không để nguyên là "nặng như sắt" nhỉ?
    Hì tiếng Anh Nga Pháp Đức mình "biết" như nhau nên hong dám lạm bàn về dịch, chỉ có thể cảm thơ theo bản tiếng Việt thôi..

    Trả lờiXóa
  4. @Lún và chị So: Cảm ơn nhiều nhiều!

    Thơ của bà Herta Müller theo cảm nhận của marcus khi đọc lên là rất lạnh. Đa nghĩa và chơi chữ.

    Dịch kiểu bác Đông A hơi bay bướm quá không hợp với tinh thần bài thơ.

    "Bügeleisen" chỉ có nghĩa duy nhất là bàn là, không có nghĩa cái cùm, và cũng không có nghĩa là sắt. Giày nặng và cứng như bàn là cách nói trong tiếng Đức chứ không phải sáng tạo của Herta Müller.

    "leer" là rỗng. Có thể hiểu là con chó rỗng bụng.

    Ở hai câu cuối thì không thể hiểu auf-zu là lên-xuống được chị So ạ (trong tiếng Đức auf có thể có nghĩa là lên, nhưng zu thì không có nghĩa xuống), chỉ có thể là ra-vào. Chữ Decke trong Schädeldecke còn có nghĩa là cái vung, cái nắp đậy. Bà ấy chơi chữ là mở ra đóng vào. Về vụ (...tự kiểm duyệt) thì dùng chữ này càng đúng hơn chị ạ.

    Trả lờiXóa
  5. Hừm, thế mà bác Guc dịch "Bügeleisen" là sắt đấy! Đúng là đọc qua bản dịch thì khó mà biết hết những công phu của nguyên bản, cảm ơn bạn Marcus rất nhiều, thú thật mình hiểu ra được là cảm nhận một bài thơ rất dễ bị sai lạc đi xa ý tác giả, bởi những suy diễn rất chủ quan của mình, trường hợp bài thơ về chiếc valy Berlin không biết có thế không (bởi mình đọc bài thơ đó khi đang đọc cuốn của Bảo Ninh), bài thơ này có lẽ rõ ý hơn cho dù câu chữ rất ư là phức tạp :(

    Trả lờiXóa
  6. Đúng là phải sống với một ngôn ngữ lâu lâu để có được gọi là tí chút cảm giác. Em đọc bản tiếng Đức cảm thấy cứ như đang đọc bài tập Adjektiv-Deklination :)).

    Trả lờiXóa
  7. Giày nặng và cứng như bàn là ( Lún thích kêu là bàn ủi hơn) kinda make sense nhỉ. Cái hình dáng của bàn ủi và giày cũng na ná nhau. Chứ không giống như cùm , gông được. Gông cùm có ý nghĩa trói, stop, ngăn chặn. Bàn ủi ( cảm giác thường là nóng ) lạnh thì có vẻ nặng nề, rất năng nề, lê lếch nhưng vẫn không có cảm giác kềm kẹp.
    notice Marcus: dù M nói bàn là không có nghĩa là sắt, nhưng chất liệu cho bàn là thì gơi cho người ta sắt thép chứ là gì nữa.

    Trả lờiXóa
  8. cai tieng Duc kho' nhu thia ma sao marcus thong suot duoc nhi, lai dich ca tho*. Thiet la nguong mo vo cu`ng!

    Trả lờiXóa
  9. @Chị So & Lún: Vâng, trong từ Bàn là có chữ Eisen nghĩa là sắt. Nhưng không giống như trong tiếng Anh iron vừa chỉ sắt vừa chỉ bàn là, trong tiếng Đức từ Bügeleisen chỉ có nghĩa bàn là mà không có nghĩa sắt.

    @HA & Pink: tiếng Đức rất khó, tui cũng vẫn đang học nó ngày qua ngày, càng ngày càng thấy còn nhiều thứ hay ho mình chưa được biết hay chưa hiểu hết.

    Trả lờiXóa
  10. tks anh Marcus vì bản dịch. Hnay vừa xem 1 tin ngắn về việc Hertha Müller đc giải Nobel thì thấy, không chỉ văn thơ, mà cả cách ứng xử của bà ấy cũng rất đặc biệt. Quả là một người với những tác phẩm thú vị để tìm hiểu.

    - điều đầu tiên e nhận thấy là anh Marcus tiếp cận bài thơ từ tiếng Đức nên có sự chính xác về ngữ nghĩa cao hơn. electric iron/flat iron/iron - trong tiếng Anh, đều chỉ bàn là. Iron là bàn là thời xưa, khi mới phát triển, khi người ta chỉ dùng 1 miếng sắt dày (nên google dịch là Iron vẫn đúng chị So ạ). Nhưng trong tiếng Đức thì Bügeleisen chỉ có nghĩa là bàn là thôi! (từ này được ghép ra từ động từ buegeln, có nghĩa: là, ủi).

    * 1 điểm e hơi băn khoăn là từ "der Rock". e bây giờ vẫn hiểu nó có nghĩa là skirt, chứ không phải là áo khoác...

    * "con chó rỗng" không giống "con chó rỗng bụng". hiểu là con chó rỗng bụng là hoàn toàn chính xác. nhưng nếu trong bản dịch chỉ để là con chó rỗng thì tốt về hình ảnh nhưng có thể bị hiểu sai về ngữ nghĩa ạ.

    * Em cực thích những câu cuối của bài này. Không hiểu sao khi đọc lần đầu tiên em nghĩ ngay tới hình ảnh "hộp sọ" - Schädeldecke. Hộp sọ mở ra - đóng vào - mở ra đóng vào :) Bác Đông A dịch là lên - xuống nếu chiếu theo bản tĐức thì ko chuẩn rồi :)

    Túm lại là sau khi tranh luận căng thẳng phần "raw material", anh Marcus có thể chau chuốt lại bản dịch 1 lần nữa cho cả nhà thưởng thức bài thơ hoàn chỉnh không ạ :) Cảm ơn anh và hi vọng sẽ được đọc thêm nhiều thơ/văn nữa ở đây.

    cheers!

    Trả lờiXóa
  11. Bügeleisen trong tiếng Đức có nghĩa: miếng sắt dùng để là ah :))

    Trả lờiXóa
  12. @Quý: Cảm ơn bạn rất nhiều!

    Schädeldecke bạn dịch là hộp sọ chuẩn quá.
    Từ "der Rock" đúng là có nghĩa chính hay dùng là một cái váy. Nhưng nó còn một nghĩa khác nữa ngày nay ít dùng là cái áo jacket (áo khoác). Bà Herta Müller thường dùng rất nhiều từ cổ hiện nay không còn thông dụng nữa trong văn thơ của mình.
    Bügeleisen dịch nôm na ra thì đúng là như thế đấy :)

    Trả lờiXóa
  13. chữ hộp sọ hay thiệt nha. Make sense nha.hộp sọ đóng ra mở vào. hình tượng lắm.Ha. không lẽ mình phải đi hoc thim tiếng đức nữa à.

    Trả lờiXóa
  14. @Lún: học đi học đi. Học tiếng Đức để hiểu thêm về văn hóa Đức. Đức không có nhiều họa sĩ thiên tài như nhạc sĩ, nhưng trong nhạc có họa, phải không Lún?

    @Chị So: giờ em mới nói về chuyện dịch và suy diễn. Bác Đông A nói (bên blog của bác ấy) là quan niệm dịch của bác khác quan niệm dịch của em. Theo em, người dịch chỉ nên có một quan điểm duy nhất: đó là truyền tải đúng ý của tác giả. Người dịch không được phép suy diễn theo ý mình. Tất nhiên để chuyển được thì phải hiểu đã.
    Riêng trong bài thơ này của Herta Müller, chỉ riêng cách dùng gam màu lạnh lẽo trong bài thơ nó đã truyền tải được đầy đủ thông điệp rồi, người dịch không cần phải suy thêm gì nữa, mà cần cố gắng chuyển đúng nhất từ ngữ và phong cách của tác giả.

    Trả lờiXóa
  15. Chữ suy diễn là mình nói về người đọc (là mình chẳng hạn) chứ mình nghĩ bác Đông A không nói ý suy diễn, chỉ là quan điểm dịch:
    * Tải ý của bài thơ đến người đọc Việt (dĩ nhiên giữ được trong chừng mực nào đó phong cách ngôn ngữ Đức/Rumani hay thật ra là Herta Muller)- bác Đông A dịch kiểu này (và mình thấy hay vì dễ hiểu đối với mình :))
    **Để người đọc thưởng thức luôn phong cách ngôn ngữ chính - điều này chắc là khó lắm, vì tiếng Việt có thể không có chữ tương đương về nghĩa -
    Mỗi người(dịch) có một cảm nhận khác nhau về bài thơ, và từ cảm nhận (nội dung/nghệ thuật biểu đạt) khác mà cách chọn từ tương ứng khác, để lại dấu vết của người dịch, cũng như quan niệm đặt nặng vấn đề diễn tả ý bài thơ hay nghệ thuật/kỹ thuật của bài thơ
    Hì hì, dịch là đã khó rồi, dịch thơ còn khó kinh hoàng đúng không ? Thành ra hết sức cảm tạ các bác dịch thơ, càng nhiều bản dịch khác nhau càng thú vị, người đọc sẽ nhận được giá trị bài thơ ở nhiều khía cạnh
    À, cái câu "... dắt một áo khoác nhàu, một con chó rỗng và hai chai sữa" nghe hay hơn câu của bác Đông A ;)

    Trả lờiXóa
  16. Cảm ơn chị So. Em thì không thấy là bác Đông A quan niệm như chị nói mà bác ấy thực ra đã suy diễn rồi, ngay từ cách bác ấy giải thích tại sao dùng từ cái cùm (bác ấy bảo là bác ấy nghĩ về chế độ toàn trị và trong cách nói người Việt có cách so sánh đó). Cứ cho là bác dịch thoát ý đi, nhưng cách dịch ấy rất tiếc vừa không mang lại thêm giá trị cho tác phẩm vừa lái người đọc qua một hướng duy nhất có thể làm hiểu sai hoặc thiếu về tác phẩm.

    Em nói thêm một ý thôi:

    Chúng ta đọc thơ (được dịch ra) của tác giả viết bằng ngôn ngữ khác để làm gì? Chẳng lẽ để thấy lại cách dùng ngôn ngữ y như trong ngôn ngữ của ta? Nếu quả vậy thì em nghĩ chẳng nên đọc mà làm gì. Và như vậy cũng chẳng nên dịch mà làm gì. Cái thời dịch thơ kiểu gì cũng phải đưa về lục bát với văn vần em nghĩ phải qua lâu rồi chứ?

    (Em chỉ là tay ngang thấy lấn cấn thì nhảy vô, chứ không phải dịch giả chuyên nghiệp, hị hị.)

    Trả lờiXóa