Chủ Nhật, 11 tháng 3, 2012

Nhiệm vụ của người dịch (1)

-Walter Benjamin-

Chưa thấy ở đâu sự quan tâm đến người thưởng thức mang lại lợi ích cho sự cảm thụ một tác phẩm nghệ thuật hay một hình thức nghệ thuật cả. Không chỉ việc mỗi mối liên hệ với một công chúng nhất định hay người đại diện cho họ làm ta lạc lối, thậm chí khái niệm về một người thưởng thức „chuẩn“ trong mọi diễn giải lý thuyết nghệ thuật là một khái niệm dở, vì chúng chỉ đúng nếu có sự tồn tại và phẩm chất của con người mà thôi. Như vậy nghệ thuật tự nó cũng đòi hỏi phải có phẩm chất vật lý và tinh thần của con người, tuy nhiên không đòi hỏi sự chú ý của con người trong bất cứ tác phẩm nghệ thuật nào. Bởi chẳng bài thơ nào dành cho người đọc, chẳng bức họa nào dành cho người xem, chẳng bản giao hưởng nào dành cho người nghe cả.

Có phải một bản dịch là dành cho người đọc không hiểu bản gốc? Điều này có vẻ như đủ để lý giải sự khác biệt thứ bậc trong lĩnh vực nghệ thuật giữa bản gốc và bản dịch. Thêm vào đó dường như lý do có thể duy nhất là nhắc đi nhắc lại "cùng một điều". Một bài thơ "nói" lên điều gì? Nó thông báo gì? Hầu như rất ít đối với người hiểu bài thơ. Điều căn bản của nó không phải là cái thông báo, thông điệp. Tuy vậy bản dịch của bài thơ đó dù muốn truyền tải, nhưng hầu như lại chẳng truyền tải được gì hơn là chính cái thông báo – điều chẳng mấy cốt lõi. Đó cũng là một đặc điểm nhận biết của những bản dịch tồi. Nhưng thứ nằm trong bài thơ ngoài cái thông báo kia – và ngay cả người dịch tồi cũng thú nhận rằng đó là điều cốt lõi – có phải thường được coi là điều không nắm bắt được, bí hiểm, "tính thơ"? Thứ mà người dịch chỉ có thể truyền tải được trong trường hợp anh ta - cũng làm thơ? Từ đó dẫn tới tính chất thứ hai của một bản dịch tồi, thứ mà ta được phép định nghĩa như là một sự truyền tải thiếu chính xác một nội dung không cốt lõi. Rõ là thế, nếu như bản dịch tự muốn phục vụ người đọc. Thế nhưng nếu bản dịch là dành cho người đọc, thì bản gốc cũng phải là như thế. Nếu bản gốc không nhằm dành cho người đọc, vậy làm sao bản dịch có thể được hiểu trong mối liên quan này?

Dịch thuật là một hình thức. Để nắm bắt được nó, ta cần tìm về bản gốc. Bởi trong bản gốc chứa đựng quy tắc của dịch thuật, đó là tính khả dịch của nó. Câu hỏi về tính khả dịch của một tác phẩm thường mang hai nghĩa. Câu hỏi đó có thể là: liệu rằng trong toàn bộ số người đọc nó có ai dịch nổi không? hay là, và thực ra là: liệu rằng bản gốc thể theo phẩm chất của nó có cho phép dịch không và theo đó – chiếu theo ý nghĩa của hình thức này – có đòi hỏi phải được dịch không? Thường thì trả lời câu hỏi thứ nhất chỉ khó thôi, còn câu thứ hai thì bắt buộc. Chỉ có kiểu suy nghĩ hời hợt, cố tình không chấp nhận ý nghĩa trọng yếu của câu thứ hai, mới coi cả hai câu hỏi có ý nghĩa ngang nhau. Cũng phải nói rằng ngược lại, một số khái niệm tương quan giữ được ý nghĩa tốt, thậm chí là tốt nhất, nếu sơ khởi chúng không bị gắn vào duy nhất với con người. Ví dụ như ta có thể nói về một cuộc đời hay một khoảnh khắc khó quên, ngay cả khi tất cả mọi người dường như đã quên chúng rồi. Nếu phẩm chất của chúng đòi hỏi không bị lãng quên, thì sự đòi hỏi đó chẳng có gì sai, mà chỉ là con người ta không tuân theo và đồng thời lái tới một lĩnh vực nó có thể được đáp ứng: Tưởng niệm Đức Chúa. Theo đó tính khả dịch của các hình thái ngôn từ cũng cần được suy xét, ngay cả khi chúng dường như không thể dịch nổi đối với con người. Và sự không thể dịch nổi này có vẻ chẳng đúng trong một khái niệm chặt chẽ về dịch thuật và ở một mức độ nào đó sao? – Trong trường hợp tách biệt này cần phải đặt câu hỏi, liệu rằng việc dịch một số hình thái ngôn từ nhất định có bắt buộc không. Bởi nguyên tắc là: Nếu dịch thuật là một hình thức, thì tính khả dịch đối với một số tác phẩm phải là cốt lõi.

(còn tiếp)

**************

(c) marcus dịch từ nguyên bản tiếng Đức Die Aufgabe des Übersetzers. Bản dịch này tặng cho Cao Việt Dũng, Nguyễn Thái Linh và những người làm công tác dịch thuật khác.

7 nhận xét:

  1. chết, thế thì ướt át quá :-p

    Trả lờiXóa
  2. Một người 'mắc dịch' của thời yahoo cũ có ghé qua nha Marcus, chúc vui khỏe :D

    Trả lờiXóa
  3. Ôi zikzak, vẫn nhớ zikzak đấy, lâu quá là lâu rồi mới thấy ghé :D

    Trả lờiXóa
  4. Bây giờ dọn nhà và mèo qua đây Marcus ạ. Multiply kg cung cấp dịch vụ nữa. :D

    Trả lờiXóa